عمومیدر روزهای اخیر، بازارهای مالی ایران با موجی از نوسانات شدید روبهرو شدهاند. افزایش نرخ دلار، رشد قیمت طلا و سکه و بیثباتی در بورس همگی نشان از بازگشت سایه تحریمها دارند. در این میان فعالسازی مکانیسم ماشه (در تاریخ ۲۸ آگوست سال ۲۰۲۵) علت اصلی ترس اقتصادی ایجاد شده است.
مکانیسم ماشه (Snapback یا همان اسنپ بک)، ابزاری حقوقی است که به کشورهای عضو برجام اجازه میدهد تحریمهای سازمان ملل را بهصورت خودکار بازگردانند. این سازوکار بهویژه در شرایطی که مذاکرات هستهای به بنبست رسیدهاند، میتواند فشارهای اقتصادی و سیاسی را بر ایران تشدید کند.
اما در این شرایط بحرانی، بازار ارزهای دیجیتال ایران چه نقشی ایفا میکند؟ آیا رمزارزها میتوانند بهعنوان پناهگاهی برای حفظ سرمایه عمل کنند؟ یا برعکس، تحت تأثیر تحریمها و محدودیتهای جدید، با چالشهای بیشتری مواجه خواهند شد؟
در این نوشته از بلاک پست به بررسی تأثیر تحریم های اسنپ بک بر بازار ارزهای دیجیتال ایران خواهیم پرداخت. تلاش میکنیم تا با تحلیل ابعاد مختلف این موضوع پاسخ مناسبی برای ابهامات موجود ارائه دهیم.
فعالسازی مکانیسم ماشه در واقع بازگشت خودکار تحریمهای سازمان ملل علیه ایران را به دنبال دارد. بدون آنکه نیاز به رأیگیری مجدد یا فرآیندهای طولانی دیگر باشد. این سازوکار بهعنوان یک ابزار بازدارنده طراحی شده است تا کشورهای عضو را قادر سازد در صورت نیاز فوراً اقدام کنند. اهمیت آن نیز برای بازارهای ایران بسیار است؛ زیرا به اندازه بار اقتصادی و سیاسی بار روانی نیز بر بازار اعمال میکند.
وقتی که اسنپ بک بهطور کامل اجرا شود محدودیتهای مالی و تجاری علیه ایران بازمیگردند. دسترسی به دلار، یورو و سایر ارزهای بینالمللی بهشدت کاهش مییابد و این فشار بهطور مستقیم نرخ ارز داخلی را تحتتأثیر قرار میدهد. در چنین شرایطی سرمایهگذاران و مردم به دنبال داراییهایی هستند که ارزش سرمایه خود را حفظ کنند. این دقیقاً همان نقطهای است که بازار ارزهای دیجیتال میتواند نقش کلیدی ایفا کند.
تجربه سالهای گذشته نشان داده است که با شدت گرفتن تحریمها، عموم مردم به بیت کوین، تتر و سایر رمزارزها روی میآورند تا از کاهش ارزش ریال و محدودیتهای بانکی در امان بمانند. رمزارزها با ویژگی غیرمتمرکز بودن خود امکان انتقال سریع و ذخیره ارزش در شرایط ناپایدار اقتصادی را فراهم میکنند.
این نکته باعث شده برخی تحلیلگران فعال شدن مکانیسم ماشه را بهعنوان محرکی بالقوه برای بازار ارز دیجیتال ایران در نظر بگیرند. هرچند این بازار اکنون با ریسکهای جدی دیگری نیز مواجه است که در ادامه مورد بررسی قرار میگیرند و شرایط به همین سادگی نیست.
با فعال شدن مکانیسم ماشه و افزایش فشارهای اقتصادی، ارزهای دیجیتال بیش از همیشه در مرکز توجه سرمایهگذاران ایرانی قرار میگیرند. بیتکوین، اتریوم و سایر رمزارزها به دلیل ویژگیهای غیرمتمرکز و قابلیت انتقال سریع، گزینههایی جذاب برای حفظ ارزش دارایی در برابر سقوط ریال و محدودیتهای بانکی هستند. تجربه سالهای گذشته، بهویژه دوران تحریمهای شدید سال ۲۰۱۸ پس از خروج آمریکا از برجام، نشان میدهد که در چنین شرایطی حجم معاملات رمزارزی در ایران به شکل چشمگیری افزایش پیدا میکند.
از سوی دیگر، رمزارزها میتوانند ابزاری برای دور زدن محدودیتهای بینالمللی باشند. در شرایطی که انتقال پول از طریق سیستم بانکی بینالمللی دشوار یا غیرممکن میشود، رمزارزها امکان مبادلات مالی سریع و بدون واسطه را فراهم میکنند. این میتواند به نفع صرافیهای ایرانی باشد؛ زیرا حجم سرمایه ورودی به آنها بیشتر میشود.
در این میان استخراج ارزهای دیجیتال یا همان ماینینگ نیز میتواند به ارزآوری برای کشور کمک کند. اما در شرایطی که بحران انرژی و بهخصوص برق وجود دارد این سناریو با چالشهایی جدی مواجه میشود. میدانیم که استخراج ارزهای دیجیتال نیاز به مصرف انرژی بسیار زیادی دارد. در نهایت اگر هم چنین استراتژیای اجرایی شود ممکن است منجر به کمبود برق بیشتر برای مصارف خانگی و صنایع شود. این، شرایط را برای عموم جامعه دشوارتر از پیش میکند.
بیشک ارزهای دیجیتال میتوانند از جهات مختلف منجی جوامع تحت تحریم باشند. همین حالا نیز بهطور گسترده با همین کاربرد در حال استفاده هستند. بااینحال مکانیسم ماشه محدودیتهای این حوزه را نیز بالاتر میبرد. تحریمهای اسنپ بک میتوانند دسترسی به صرافیهای بینالمللی را محدودتر کنند. علاوه بر این، رشد تقاضا در شرایط بحران زمینه را برای سوءاستفاده و افزایش پروژههای اسکم فراهم میکند. بنابراین، هرچند بازار کریپتوکارنسی میتواند بهعنوان راهی برای حفظ سرمایه عمل کند، اما بدون رعایت نکات امنیتی و انتخاب بسترهای معتبر همراه با خطرات قابل توجهی است.
مدتی است که خبر فریز شدن تتر کاربران ایرانی در همه جا به گوش میرسد و شواهد و قرائن نیز میگویند که این مسئله همین حالا نیز تهدیدی عینی است. چندی پیش قانون جینیس اکت (Genius Act) نیز تصویب شد تا با تحت فشار قرار دادن شرکتهای صادرکننده استیبل کوین محدودیتها را بیشتر کند. بر اساس قوانین امریکا و پروتکلهای پیرو تحریم، اکنون کاربران ایرانی نباید از ارزهایی مانند USDT و USDC استفاده کنند. بدیهی است که فشارهای ناشی از فعالسازی مکانیسم ماشه شرکتهایی مانند Tether Limited و Circle را مجبور به فریز کردن استیبل کوینهای بیشتری میکند.
گرچه تا این لحظه نیز اغلب صرافیهای خارجی خدماتی به کاربران ایرانی ارائه نمیکردند. اما اسنپ بک میتواند تعداد صرافیهایی که به ایرانیان خدمات ارائه نمیکنند را بیشتر کرده و نظارت سایرین را بیشتر کند.
در این میان صرافیهای ایرانی نیز تهدید میشوند. هک صرافی نوبیتکس نشان داد که بههرحال صرافیهای ایرانی زیر ذرهبین نهادهای خارجی قرار دارند و ممکن است راه نفوذ به آنها نیز توسط گروههای خرابکار شناسایی شود. تحریمهای شدیدتر میتوانند حملات مخرب نهادی و مستقل به صرافیهای ایرانی را بیشتر کند. حملات سایبری ممکن است توجیهات مختلفی داشته باشند. بههرحال برای کاربران رمزارزی ایران مشکلساز خواهند بود.
اگر مکانیسم ماشه فعال شود چه میشود؟ تا این لحظه به اشکال مختلف به این پرسش پاسخ داده شد. بههرحال حاصل کلی و نهایی آن کاهش صادرات و حتی واردات، تعامل با سرمایهگذاران و تبادل علم، اطلاعات، ثروت و تکنولوژی است. محدودیت بیشتر و شرایط پیچیدهتر آسیبزا است و اقتصاد را بیشازپیش ملتهب میکند.
بدیهی است که تحریمهای حاصل از فعالسازی مکانیزم ماشه میتوانند سرمایه ورودی به کشور را تقلیل دهند. در این صورت چه سرمایهگذاران خرد و چه سرمایهداران بزرگ بودجه کمتری برای ورود به بازار ارزهای دیجیتال خواهند داشت. گرچه بسیاری از آنها برای حفظ ارزش دارایی ممکن است به تتر، طلا و دلار روی بیاورند که نسبتا امنیت اقتصادی بیشتری فراهم میکنند. گرچه این هم در صورتی است که ملزم نباشند بخش عمدهای از درآمد خود را صرف تأمین بدیهیات زندگی کنند و مبلغی برای سرمایهگذاری باقی بماند!
لازم به ذکر است که حتی پیش از اجرای اسنپ بک نیز عوامل مختلف باعث شده بودند که حجم سرمایه ورودی به صرافیهای ایرانی ۱۱ درصد کاهش پیدا کند (بر اساس گزارش TRM Labs). در مطلب زیر بهطور مفصل به دلایل این کاهش قابلتوجه در ماههای اخیر پرداختهایم:
محدودیتها بیشتر میشوند؛ اما این بدان معنا نیست که دیگر هیچ فرصتی برای حضور در بازار ارزهای دیجیتال باقی نمانده. لازم به ذکر است که احتمالا بخشی از تبادلات بینالمللی نیز به نحوی ادامه پیدا میکنند و قرار نیست ایران کاملا منزوی شود. همچنین راه دیپلماسی همچنان باز است و ممکن است مذاکره یا نوعی توافق شرایط را بهبود بخشد.
بااینوجود، باید برای دشوارترین و بدترین شرایط نیز آماده بود. اولین توصیه این است که در انتخاب صرافی خود دقت بسیار زیادی داشته باشید، پروتکلهای امنیتیاش را بسنجید، حجم سرمایه در گردش آن را تخمین بزنید و امتیازش را در شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای مختلف بررسی کنید.
نکته دوم این است که تاحدامکان برای حفظ سرمایه تنها به ارزهایی مانند تتر یا USDC متکی نباشید. آنها ساختار متمرکز دارند و بهخصوص اگر حجم بالایی از آنها را نگهداری کنید احتمال دارد که هدف فریز شرکتهای صادرکنندهشان قرار گیرید. این تهدیدی جدی است که روزبهروز ملموستر میشود. در این شرایط DAI میتواند انتخاب مناسبتری باشد.
اگر اصرار دارید از صرافی خارجی استفاده کنید و آن صرافی بهطور علنی استفاده کاربران ایرانی را محدود کرده بسیار احتیاط کنید. هیچ ارزی را مستقیما از یک صرافی ایرانی به آن صرافی ارسال نکنید. حداقل کیف پول ارز دیجیتالی مانند متامسک (MetaMask) را واسطه قرار دهید. اگر قرار است استیبل کوینی مانند تتر را انتقال دهید احتیاط دوچندان کنید. توصیه به این کار نمیشود؛ اگر اصرار زیادی به انجام آن دارید مطلب زیر میتواند مفید واقع شود:
سیل فریز شدن تتر کاربران ایرانی | صرافی های داخلی همچنان سکوت کرده اند
طرفهای اروپایی پس از توافق بر اجرای این مکانیسم فرصتی یک ماهه (حدودا تا ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۵) به دولت ایران دادهاند تا از راه دیپلماسی و به نحوی انتظارات را برطرف کند. آنها ۳ انتظار خود را بیان کردهاند:
اگر پس از این ۱ ماه انتظارات برطرف نشوند و اقدام دیگری صورت نگیرد تحریمهای سازمان ملل باز میگردند.
فعال شدن مکانیسم ماشه نقطه عطفی در مسیر اقتصادی ایران است و تأثیر مستقیم و گستردهای بر بازارهای مالی دارد. این شرایط تهدیدهایی جدی با خود به همراه میآورد. محدودیتهای بینالمللی بیشتر، بلوکه شدن حسابها، افزایش ریسک اسکم و دشواری تبادلات مالی بازار رمزارز را پرریسک و پیچیده میسازند. بااینحال پس از آن نیز میتوان در بازار کریپتوکارنسی فعال بود. صرفا باید بیشتر احتیاط کرد و هوشیارتر بود.
بهطور خلاصه فعالشدن مکانیسم ماشه مانند یک زنگ هشدار است نه لزوماً یک تهدید مطلق. بازار ارز دیجیتال ایران در شرایط کنونی هم میتواند نقش منجی اقتصادی داشته باشد؛ مشروط بر آنکه کاربران با آگاهی، اصول و استراتژی صحیح وارد عمل شوند.
سالها است که به نگارش محتوای سئومحور و ترجمه مشغول هستم. بااینحال هیچ حوزهای بهاندازه ارزهای دیجیتال، بلاکچین و وب ۳ برایم جذابیت نداشته؛ مینویسم ...
